Đề xuất hỗ trợ gia đình sinh 2 con gái: Lo ngại "bất bình đẳng ngược"

Dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện một số chính sách khuyến khích, khen thưởng và hỗ trợ trong công tác dân số mà Bộ Y tế đang lấy ý kiến đã đề xuất nhiều cơ chế khuyến khích dành cho các gia đình sinh 2 con một bề là gái, nuôi dạy con khỏe mạnh, chăm ngoan, học giỏi, thành đạt; đồng thời đưa ra một số chính sách ưu tiên đối với trẻ em gái thuộc các nhóm đối tượng đặc thù.

Đề xuất này ngay khi được công bố đã thu hút nhiều ý kiến trái chiều, làm dấy lên tranh luận về hiệu quả trong việc giảm mất cân bằng giới tính khi sinh cũng như khả năng bảo đảm nguyên tắc bình đẳng giới trong quá trình thực thi chính sách. 

Nhiều câu hỏi được đặt ra như: Liệu việc ưu tiên theo giới tính có giải quyết được căn nguyên của tâm lý trọng nam khinh nữ? Làm thế nào để vừa khuyến khích thay đổi nhận thức, vừa bảo đảm quyền lợi bình đẳng cho mọi trẻ em? TS. Phùng Thị Quỳnh Trang, giảng viên Phương pháp nghiên cứu, Học viện Phụ nữ Việt Nam đã trao đổi với PV Báo PNVN xoay quanh nội dung này.

- Bộ Y tế đề xuất ưu tiên hỗ trợ gia đình sinh 2 con gái nhằm giảm tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh. Theo bà, cách tiếp cận này có thực sự tác động đến nguyên nhân gốc rễ của tình trạng trọng nam khinh nữ không?

Tôi cho rằng mục tiêu của đề xuất là đúng và cần thiết, bởi mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn là một vấn đề dân số nghiêm trọng. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa mục tiêu đúng và công cụ chính sách phù hợp. Việc hỗ trợ gia đình sinh 2 con gái có thể là một biện pháp bổ trợ, nhưng không nên trở thành giải pháp trung tâm; càng không nên gắn những quyền lợi thiết yếu của trẻ em như học tập, chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng chỉ với giới tính. Bình đẳng giới là làm cho giới tính của một đứa trẻ không còn quyết định giá trị, cơ hội và tương lai của nó.

Theo tôi, chính sách này chỉ tác động một phần, chưa thực sự tác động đầy đủ đến nguyên nhân gốc rễ của tình trạng trọng nam khinh nữ. Việc biểu dương, hỗ trợ gia đình có 2 con gái có thể giảm áp lực kinh tế và truyền đi thông điệp "con gái có giá trị như con trai".

Tuy nhiên, mất cân bằng giới tính khi sinh chủ yếu bắt nguồn từ tâm lý phải có con trai để nối dõi, thờ cúng tổ tiên, thừa kế tài sản và chăm sóc cha mẹ khi về già; kết hợp với mức sinh thấp và khả năng tiếp cận công nghệ lựa chọn giới tính. Nếu chỉ "thưởng cho gia đình sinh con gái" mà không thay đổi quan niệm, chế độ thừa kế, an sinh tuổi già và kiểm soát lựa chọn giới tính thai nhi, hiệu quả sẽ hạn chế.

- Nhiều ý kiến lo ngại việc chỉ hỗ trợ trẻ em gái hoặc gia đình sinh 2 con gái có thể tạo ra sự bất bình đẳng giới theo chiều ngược lại. Bà đánh giá thế nào về lo ngại này?

Lo ngại về "bất bình đẳng ngược" không hoàn toàn vô lý nhưng cần phân biệt bình đẳng hình thức và bình đẳng thực chất. Pháp luật cho phép áp dụng biện pháp ưu tiên nhằm bù đắp bất lợi thực tế; Luật Bình đẳng giới quy định biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới không bị coi là phân biệt đối xử.

Tuy nhiên, chính sách chỉ hợp lý khi đáp ứng những điều kiện sau: có bằng chứng về bất lợi; đúng đối tượng; tương xứng; có thời hạn và đánh giá định kỳ. Hỗ trợ đại trà chỉ vì trẻ là gái, trong khi trẻ trai nghèo hoặc khuyết tật tương tự bị loại trừ, có nguy cơ trở thành phân biệt đối xử thực sự.

- Nếu các chính sách như miễn giảm học phí, hỗ trợ bảo hiểm y tế hay sữa học đường chỉ áp dụng cho trẻ em gái trong khi trẻ em trai có hoàn cảnh tương tự không được hưởng, điều đó có thể tác động như thế nào đến tâm lý trẻ em, phụ huynh và nhận thức xã hội về bình đẳng giới?

Nếu các quyền lợi thiết yếu như học phí, bảo hiểm y tế hoặc dinh dưỡng chỉ dựa vào giới tính, có thể phát sinh một số vấn đề: Trẻ em trai cảm thấy mình bị đối xử bất công hoặc "kém giá trị". Trẻ em gái bị gắn nhãn là nhóm yếu thế, được ưu tiên vì giới tính chứ không phải nhu cầu. 

Phụ huynh so bì, giảm niềm tin vào chính sách. Xã hội hiểu sai rằng bình đẳng giới là chuyển ưu ái từ con trai sang con gái. Điều này không phù hợp với nguyên tắc quyền trẻ em: mọi trẻ đều phải được bảo đảm quyền mà không phân biệt giới tính.

- Bà có đề xuất gì để chính sách dân số vừa đạt mục tiêu giảm mất cân bằng giới tính khi sinh, vừa bảo đảm mọi trẻ em đều được tiếp cận các cơ hội phát triển bình đẳng?

Theo tôi, chính sách dân số phải chuyển từ "xử lý hành vi lựa chọn giới tính" sang "xóa căn nguyên tâm lý trọng nam", đồng thời bảo đảm bình đẳng cơ hội cho trẻ em ngay từ khi sinh ra.

Trước hết, cần thực thi nghiêm quy định cấm tiết lộ và lựa chọn giới tính thai nhi, nhưng không hình sự hóa hay gây áp lực đối với phụ nữ; trọng tâm kiểm soát phải đặt vào các cơ sở và cá nhân cung cấp dịch vụ vi phạm.

Thứ hai, phải giảm động cơ "cần con trai" bằng các chính sách an sinh: mở rộng lương hưu, chăm sóc người cao tuổi, bảo đảm quyền thừa kế, quyền sử dụng đất và cơ hội việc làm bình đẳng cho phụ nữ. Khi con gái có vị thế kinh tế và xã hội tương đương con trai, mất cân bằng giới tính khi sinh sẽ giảm bền vững.

Thứ ba, cần thiết lập gói phát triển trẻ em phổ quát, không phân biệt giới tính, gồm dinh dưỡng, y tế, giáo dục mầm non, hỗ trợ trẻ khuyết tật, bảo vệ khỏi bạo lực và tiếp cận công nghệ. Nguồn lực bổ sung nên ưu tiên trẻ em nghèo, dân tộc thiểu số, vùng khó khăn và trẻ có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

Cuối cùng, mọi chính sách phải được đánh giá bằng dữ liệu phân tách theo giới tính, địa bàn và nhóm xã hội; áp dụng ngân sách nhạy cảm giới và cơ chế giám sát độc lập.

Theo tôi, nguyên tắc cốt lõi là không chỉ làm cho số trẻ trai và trẻ gái được sinh ra cân bằng hơn, mà còn làm cho giá trị, quyền lợi và cơ hội sống của các em thực sự ngang bằng nhau.

Kết quả bước đầu cho thấy đề xuất có giá trị như một biện pháp bù đắp có mục tiêu, nhưng tự nó không đủ xử lý "ưa thích con trai" - nguyên nhân cốt lõi của lựa chọn giới tính trước sinh. Điểm quyết định là tiêu chí hỗ trợ phải dựa trên mức độ thiệt thòi thực tế, không chỉ dựa vào giới tính.

- Xin trân trọng cảm ơn bà!